مقدمه

انسان از دیدگاه اسلام موجودی در حال رشد است که در دوران زندگی خود نیز از مراحل و دوره‌های مشخصی عبور می‌کند. خداوند در قرآن می‌فرماید: اوست خدایی که شما را از خاک ناچیز بیافرید و سپس از قطره آب و آنگاه از خون بسته پس شما را از رحم مادر طفلی بیرون آورد تا آن که ، سن رشد و کمال برسید و باز پیر و سالخورده شوید و برخی از شما پیش از سن پیری وفات کنید و همه به اجل معین خود. تا مگر قدرت خدا را تعقل کنید (غافر، 67).

مراحل رشد کودکی

تغییر کنندگی جز» متصف ولاینفک وجودی موجودات است ودراین تحول یافتگی همواره شرایط مکانی و زمانی می تواند روند نمو را متاثر سازد. انسان نیز مستثنی ازاین جریان نبوده واز وضعیت های مختلف تاثیر می پذیرد. اما آنچه این تاثیر پذیری را تحت الشعاع قرار می دهد ماهیت پیچیده وچند جهتی - زیستی، روانی، اجتماعی ومعنوی - بشر می باشد که ذهن نظریه پردازان ومتخصصان حیطه های علوم انسانی را به خود مشغول ساخته است.

با توجه به نکات بالا می توان اظهار داشت که  رشد چند وجهی انسان دارای مراحل مختلف است وهر مرحله درجه  اهمیت معینی را برای خود متصور است. یکی از این مراحل اولین و مهم ترین این مراحل است، رشد چند جانبه ای دوران کودکی است، چرا که دراین مرحله ساختار وجودی انسان درحال شکل گیری است وابعاد شناختی، اجتماعی، عاطفی و اخلاقی و... درحال ریشه گرفتن می باشند. لذا دراین مقاله با صرفنظر از نظریه های مربوطه سعی می شود بیان اجمالی از ابعاد مذکور ارائه شود تا بتوان درک تقریبا مشخصی از ویژگی های بشر درابتدای عمر به دست آورد.

یك ميليون و ‪ ۲۰۰‬هزار نوآموز كلاس اولي از روز شنبه ‪ ۳۱‬شهريور ماه سال تحصيلي خود را آغاز مي‌كنند اما ترس و هراس از مدرسه در برخي نوآموزان به حدي جلوه‌گر مي‌شود كه مي‌تواند فرآيند تعليم و تربيت آنان را دچار اختلال كند.

ترس و رعب از مدرسه در يك دوره دراز مدت در انسان شكل مي‌گيرد و اين ناهنجاري عمدتا ناشي از تجربيات گذشته فرد از موضوع است.

هنگامي كه والدين در طول دوران شكل‌گيري شخصيت كودكان، از تجربه‌هاي ناخوشايند خود در مدرسه سخن مي‌گويند به طور طبيعي كودك آن را به حافظه خود مي‌سپارد و در روز نخست بازگشايي مدرسه آن را به شكل‌هاي مختلف بروز مي‌دهد.

برخي از والدين در نزد كودكان خود از توبيخ و تنبيه خود در مدرسه سخن مي‌گويند غافل از اينكه اين كلمات تاثيرات بسيار منفي روي فرزندان آنان برجاي گذاشته و وحشت ازمدرسه و كانون علم و دانش را در آن پديدار مي‌سازد.

كودك قبل از ورود به مدرسه، تنها با اعضاي خانواده و بستگان خود ارتباط عاطفي دارد و چنانچه اين ارتباط عاطفي از حد اعتدال خارج شود، هدايت كودك به سمت مدرسه بسيار دشوار خواهد بود و كودك با بيان انواع بهانه‌ها از رفتن به مدرسه شانه خالي مي‌كند.

اين بهانه‌ها ممكن است با اظهار كلماتي مثل دل درد، سردرد و .. بروز پيدا كند كه چنانچه خانواده‌ها با اين بهانه از نرفتن كودك خود به مدرسه متقاعد شوند، آشتي كودك با محيط مدرسه بسيار دشوار خواهد بود.

ترس كودك از مدرسه معمولا ناشي از مسايل عاطفي و يادگيري است و والدين براي جلوگيري از بروز اين ناهنجار بايد وابستگي خود به كودك را كاهش داده و از سخنان و رفتارهايي كه به نحوي در كودكان ايجاد ترس مي‌كند، پرهيز كنند.

قبل از ورود كودك به دبستان، حضور كودك به همراه خانواده در بين جمع و اجتماع مي‌تواند از انزوا و گوشه‌گيري كودك جلوگيري كند ضمن اينكه گذارندن دوره پيش دبستاني در كاهش ترس كودك از مدرسه بسيار مثمرثمر است.

ترس از مدرسه در اغلب دانش آموزان بويژه در دانش آموزان پايه اول دبستان وجود دارد و براي جلوگيري از بروز اين عارضه، بيان خاطرات مثبت و شاد از دوران تحصيل به دانش آموزان هيچگاه نبايد فراموش شود.

«خوش به حالش! چه‌کار خوبی دارد، عجب درآمدی! کارش را می‌کند، مسافرتش را می‌رود، به کسی هم جواب پس نمی‌دهد؛ آنوقت ما این‌جا باید از صبح تا شب سگ‌دو بزنیم و آخرش به کلی آدم جواب پس بدهیم. تازه، هر دوی ما یک جا درس خوانده‌ایم، با هم دانشگاه رفته‌ایم، پدر و مادر خیلی متفاوتی هم نداشته‌ایم؛ ولی ببین ما کجا و او کجا...» شده است که شما هم گاهی با خودتان از این حرف‌ها بزنید؟ شما هم وقتی شغل خودتان را با دیگران مقایسه می‌کنید، غم به دلتان می‌آید و دل و دست‌تان برای کار کردن سرد می‌شود؟ اگر این‌طور است، بد نیست نگاهی به این مطلب بیندازید و ماهی عمرتان را که در حال غرق شدن است، هرچه زودتر از آب بگیرید...

بسیاری از افراد معتقدند راز موفقیت در یک شغل استفاده از آخرین تکنولوژی‌ها و دستاوردهای مربوط به آن است. اما تنها دانش و ابزار یک کار را داشتن، سبب موفقیت در آن کار نمی‌‌شود. خیلی از اوقات، دو مدیر که هر دو دانش و ابزار یکسان و لازم را در اختیار دارند در آخر ماه نتایج گوناگونی به دست می‌آورند. سوال این است که چه چیزی سبب پیشرفت یک شرکت و افت شرکت دیگر می‌شود، در حالی که کارمندان هر دو شرکت، تکنیک‌های لازم را آموخته‌اند و ابزار لازم را در اختیار دارند؟ جواب این سوال آسان است. برای موفق شدن در یک کار باید استعداد، هیجان و شخصیت داشت. به عبارت دیگر برای موفق شدن ابتدا باید به خود رجوع کرد.

● استعداد یعنی توانایی موفق شدن

در این مقاله قصد داریم ۴ عامل مهم که سبب بی نظمی در امور فردی می شود را مورد بررسی قرار دهیم. باشد که این مختصر ، بتواند راهگشایی گردد در ایجاد نظم در زندگی مان :

۱) امروز و فردا کردن

از عوامل بی نظمی ، واگذاری کار هر روز، به روز دیگر و امروز و فردا کردن است . امیر مومنان (ع ) می فرماید:

و امض لکل یوم عمله ؛ فان لکل یوم ما فیه ؛ (۱)

در این مقاله قصد داریم ۴ عامل مهم که سبب بی نظمی در امور فردی می شود را مورد بررسی قرار دهیم. باشد که این مختصر ، بتواند راهگشایی گردد در ایجاد نظم در زندگی مان :

۱) امروز و فردا کردن

از عوامل بی نظمی ، واگذاری کار هر روز، به روز دیگر و امروز و فردا کردن است . امیر مومنان (ع ) می فرماید:

و امض لکل یوم عمله ؛ فان لکل یوم ما فیه ؛ (۱)

در هر روز، کار همان روز را انجام بده ؛ زیرا، برای هر روز، کاری مخصوص بدان است . آن حضرت (ع ) در نامه ای به یکی از یارانش می نگارد:

باقی مانده عمرت را در یاب و امروز و فردا نکن . کسانی که پیش از تو می زیسته اند، با آرزوها و امروز و فردا کردن ، کارها را به تاخیر افکنده تا به هلاکت رسیده اند و سرانجام ، در حال غفلت ، مرگ ناگهانی آنان را فرا گرفته است .

امام باقر (ع ) می فرماید:

ایاک و التسویف ؛ فانه بحر یغرق فیه الهلکی ؛ ۲

از تاخیر انداختن کارها، بر حذر باش که آن ، دریایی است که در آن هلاک شده ها غرق شده اند.

حضرت علی (ع ) می فرماید:

احزم الناس رایا من انجز وعده و لم یوخر عمل یومه لغده ؛ (۳)

دوراندیش ترین مردم ، کسی است که به وعده اش وفا کند و کار امروز را به فردا نیفکند.

۲) سستی و تنبلی

یکی دیگر از مهم ترین عوامل بی نظمی ، سستی و تنبلی است . اگر سستی و تنبلی از دری وارد شود، انضباط و جدیت از دری دیگر خارج می شود. در سخنی نورانی از امام صادق (ع ) آمده است :

عدو العمل الکسل ؛ (۶)

سستی و تنبلی ، دشمن عمل است .

آفة النجاح الکسل ؛ (۷)

آفت رستگاری ، کاهلی است .

امیر مومنان (ع ) به همام فرمود:

یا همام !المومن هو... هشاش ، بشاش ، لابعباس و لا بجساس ؛ (۸)

ای همام !مومن ،... هوش مند، با نشاط، خوش رو است ، نه عبوس و عیب جو.

در جایی دیگر می فرماید:

من اطاع التوانی ضیع الحقوق ؛ (۹)

آن کس که در کارها سستی ورزد، حقوق افراد را تباه می سازد.

التفریط مصیبة القادر؛ (۱۰)

سستی و تنبلی ، مصیبت شخص توانا است .

نتیجه سستی و تنبلی ، افزون بر بی نظمی ، سهل انگاری و کم کاری است که در روایات بسیار نکوهش شده است . در حدیثی از امام صادق (ع ) آمده است :

من فرط تورط؛ (۱۱)

آن کس که در کارها سهل انگاری و کوتاهی کند، در گرداب مشکلات گرفتار می آید.

و در سخنی نورانی از امام هادی (ع ) آمده است :

اذکر حسرات التفریط باخذ تقدیم الحزم ؛

حسرت پشیمانی کم کاری را به یادآور و دورنگری را پیشه ساز.

امیر مومنان (ع ) نیز می فرماید:

ایاکم و التفریط فتقع الحسرة حین لا تنفع الحسرة ؛ (۱۲)

از کوتاهی و کم کاری بپرهیزید، چون در حسرت و ندامت گرفتار می شوید، آن گاه که حسرت سودی نبخشد.

۳) شتاب بی جا

یکی دیگر از عوامل بی نظمی ، شتاب بی جاست . هر کاری را وقتی است که باید در آن انجام شود. شتاب در چنین کاری ، باعث می شود که به درستی انجام نشود. پیشوای پارسایان ، حضرت علی (ع ) در نامه اش به مالک اشتر، او را از شتاب زدگی بر حذر می دارد و می فرماید:

ایاک و العجلة بالامور قبل اوآنها؛ (۴)

بر حذر باش از شتاب زدگی در کارها، پیش از رسیدن وقت آنها.

آن حضرت در نکوهش شتاب بی جا می فرماید:

قلما تنجح حیلة العجول ...؛ (۵)

کم است که چاره شخص شتاب زده ، به فرجام برسد.

۴) در نظر نگرفتن اولویت ها

از دیگر عوامل بی نظمی ، این است که انسان ، در کارها، اولویت را در نظر نگیرد و به جای این که مهم ترین کارها را مقدم بدارد، به کارهای دیگر بپردازد. امیر مومنان (ع ) می فرماید:

ان رایک لا یتبع لکل شی ء ففرغه للمهم ؛ (۱۳)

همانا فکر و اندیشه تو، گنجایش همه کارها را ندارد پس ، آن را برای کارهای مهم فارغ ساز.

در حدیثی دیگر می فرماید:

من اشتغل بغیر المهم ضیع الاهم ؛ (۱۴)

آن کس که فکر و نیروی خود را به کارهای غیر مهم مشغول دارد، کارهای مهم را تباه می کند.

حضرت علی (ع ) سبب از هم گسیختگی و فروپاشی نظام حکومت را، تباه ساختن مسائل اصلی ، پرداختن به مسائل فرعی ، مقدم داشتن افراد فرومایه و دوری جستن از خردمندان معرفی می کند. (۱۵)

فکرت را به آن چه بر تو لازم است ، اختصاص ده ، تا سالم بمانی ، و از فرو رفتن در کاری که مربوط به تو نیست ، بگریز تا ارجمند باشی .۵- فرو گذاشتن وظیفه خویش و دخالت در کار دیگران

یکی دیگر از عواملی که باعث فرو پاشیدن کاخ نظم می شود، این است که انسان ، وظیفه خویش را انجام ندهد و در کار و مسئولیت دیگران دخالت ورزد، مولای متقیان (ع ) می فرماید:

اقصر رایک علی ما یلزمک تسلم ودع الخوض فیما لا یعنیک تکرم ؛ (۱۶)

فکرت را به آن چه بر تو لازم است ، اختصاص ده ، تا سالم بمانی ، و از فرو رفتن در کاری که مربوط به تو نیست ، بگریز تا ارجمند باشی .

اقصر همک علی ما یلزمک و لا تخض فیما لا یعنیک ؛ (۱۷)

همت خود را بر آن چه لازم و مربوط به تو است منحصر ساز و در آن چه از تو نخواسته اند فرو مرو.

در حدیثی دیگر از آن حضرت آمده است :

شر ما شغل به المرء وقته الفضول ؛ (۱۸)

بدترین چیزی که انسان وقت خود را به آن مشغول می سازد، کارهای بیهوده است .

نیز، می فرماید:

من اوما الی متفاوت خذلته الحیل ؛ (۱۹)

کسی که به کارهای گوناگون بپردازد، نقشه ها و پیش بینی هایش به جایی نمی رسد.

امید وارم با رعایت این نکات همیشه موفق باشید واز وقتتان کمال استفاده را بکنید.

پی نوشت ها :
۱) نهج البلاغه فیض الاسلام ، نامه ۵۳،ص ۱۰۲۲
۲) میزان الحکمه ، ج ۴،ص ۵۸۹
۳) غرر الحکم ، ترجمه شیخ الاسلامی ، ج ۱،ص ۲۱۰
۴) نهج البلاغه ، نامه ۵۳
۵) غرر الحکم ، ترجمه شیخ الاسلامی ،ص ۸۹۰
۶) اصول کافی ، ج ۵،ص ۸۵
۷) غرر الحکم ، ج ۱،ص ۲۷۴
۸) اصول کافی ، ج ۲،ص ۲۲۹
۹) نهج البلاغه ، حکمت ۲۳۱
۱۰) غرر الحکم ، ترجمه شیخ الاسلامی ، ج ۱،ص ۱۱۴۲؛ میزان الحکمه ، ج ۷،ص ۴۵۴.
۱۱) میزان الحکمه ، ج ۷،ص ۴۵۴
۱۲) میزان الحکمه ، ج ۷،ص ۴۵۴
۱۳) غرر الحکم ، ترجمه شیخ الاسلامی ، ج ۱،ص ۵۷۰
۱۴) الحیاة ، ج ۱،ص ۳۴۵
۱۵) همان ،ص ۳۴۵
۱۶) غرر الحکم ، ترجمه محمد علی انصاری ، ج ۱،ص ۱۱۳
۱۷) همان ،ص ۱۱۱.
۱۸) میزان الحکمه ، ج ۶،ص ۵۴۱
۱۹) نهج البلاغه فیض الاسلام ، حکمت ۳۹۵
منبع : برگرفته از کتاب " نظم و انضباط " - مؤ لف : مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما گروه معارف
تنظیم برای تبیان :داوودی