تعلیم وتربیت از دیدگاه شهید مرتضی مطهری


اندیشه ‏های شهید مطهری باید به عنوان مبنای مواجهه علمی با افكار وارداتی جدید و دستیابی به نوآوریهای علمی در عرصه معارف دینی مورد توجه قرار گیرد. بررسی اندیشه و آرای آیت الله شهید مطهری و تأثیر آن در شكل‏گیری مبانی فكری انقلاب اسلامی و تجلیل از شخصیت كم نظیر ایشان هم، مورد نیاز جوامع اسلامی و هم ادای بخشی از وظیفه حق‏شناسی نسبت به اندیشمندان و فرزانگان انقلاب اسلامی است.
شهید مطهری، با ایمان، علم و اعتماد به نفس والای خود و همچنین ادب و انصاف علمی در آن سالها شجاعانه وارد میدان شد و با یك مواجهه صحیح و علمی در مقابل تفكرات ماركسیستی و لیبرالیستی، توانست چهره روشن و نابی از تفكرات اسلامی ارائه دهد و جریان روشنفكری اسلامی صحیحی را پایه گذاری نماید كه در واقع مبنای بخشی عمده از جریان فكری انقلاب اسلامی شد.»
رهبر معظم انقلاب در پیام خود ضمن اشاره به این نكته كه تا كنون تعریف جامعی از هویت فكری و روشنفكری شهید مطهری ارئه نشده است، آورده‏اند: «مرحوم مطهری با قوت فكری و اندیشه صائب خود وارد میدان‏هایی شد كه تا آن زمان هیچ كس در زمینه مسایل اسلامی وارد آن نشده بود».
در این مراسم، سیدمحمد خاتمی، رئیس جمهوری در سخنانی، ضمن برشمردن برخی از وجوه شخصیتی و اخلاقی استاد شهید مطهری گفت: «مطهری مرد میدان گفتگو بود، آن هم نه تنها در درون مرزهای سنت و فكر اسلامی كه با همه ارباب ملل و نحل، آن هم نه به قصد سركوب و ارعاب دشمنان، بلكه برای گسترش میدان فهم و خرد خود و مردمان دیگر.»
در این همایش جهانی، نشست‏های دوازده‏گانه با موضوعات زیر برگزار شد:
ـ تفكر خلاق
ـ دین، آزادی و آزاد اندیشی
ـ نوآوری‏های فلسفی استادمطهری
ـ دین، زن و حقوق زنان
ـ شخصیت‏شناسی مطهری
ـ دین، آزادی اندیشه و احیای تفكر دینی
ـ گفتگوی میان ادیان
ـ راهی به سوی تجدید فكر دینی
ـ مطهری و مطالعات تطبیقی علم جدید
ـ دین و اخلاق
ـ اندیشه‏های كلامی و دینی استاد مطهری
ـ دین، حقوق بشر و اندیشه‏های سیاسی ـ اجتماعی استاد مطهری
ـ دین و تكثرگرایی دینیدر ادامه خلاصه‏ای از برخی عناوین مقالات این همایش را مرور می‏كنیم:
نوآوری ‏ها و روش‏های فلسفی و كلامی استاد مطهریحركت و زمان از موضوعات گسترده‏ای است كه مورد بحث و جست و جوی برخی حكما و فلاسفه قرار گرفته است. در همین راستا آیت الله سیدحسن مصطفوی استاد و رئیس گروه فلسفه دانشگاه امام صادق(ع) بعد از پرداخت به این مسئله كه حكمای اقدم، زمان را جوهری سیال و ازلی و حتی واجب الوجود دانسته‏اند، گفت بعضی آن را موهوم و غیرواقعی و نیز متكلمین آن را امری نسبی و محققین حكمای اسلامی آن را مقدور حركت و صغیه و یا جوهریه می‏دانند، وی سپس به نوآوری آرا و تحقیقات مهم استاد مطهری در این زمینه می‏پردازد.
دكتر مهدی گلشنی استاد دانشگاه صنعتی شریف و رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، برخورد عمیق و فیلسوفانه استاد مطهری با علوم جدید را می‏ستاید و در فرازی از مقاله خویش چنین می‏آورد: «استاد مطهری با علوم جدید با دیدی باز و خالی از تعصب برخورد می‏كردند. ایشان به نظریه‏هایی كه با خلقت جهان انسان سر و كار داشت اعتنای تمام داشتند. استدلال آوری صحیح و متین او چنان متقن بود كه برای غیرمسلمان هم قابل درك و قبول بود. او در مقام استدلال با مسئله خلقت انسان، روح یا علیت، با قوت تمام علمی پیش رفته است.»
دكتر غلامعلی حداد عادل استاد دانشگاه تهران و رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی مقاله خود را با عنوان «مطهری و فلسفه تطبیقی در ایران معاصر» ارایه كرد. او مطهری را در تطبیق فلسفه اسلامی با فلسفه جدید غربی كم نظیر دانست و گستردگی تحقیقات او را ستود. تحقیقاتی كه بیشتر برای افرادی بود كه تحت تأثیر تبلیغات ماركسیستی و كمونیستی، ماتریالیسم دیالكتیك را فلسفه علمی و یگانه فلسفه معتبر جهان می‏شناختند.
دكتر حداد عادل افزود: «باید مطهری را به سان فیلسوفانی چون هیوم، كانت و هگل، راهگشای فلسفه تطبیقی دانست». وی در این زمینه شرح مبسوط منظومه را در شمار فعالیت‏های كاربردی فلسفه تطبیقی او قلمداد كرد.
تلقی ناردست جامعه علمی غرب از فلسفه اسلامی باعث شده است كه آنان این علم دقیق و راهگشا را در متافیزیك ارسطویی ـ افلاطونی ـ كه به نوعی با سلیقه‏ها و تزوقهای دین آمیخته است ـ منحصر دانند مقاله «مطهری، نمایشگر جامعیت و توانمندی‏های فلسفه اسلامی» از دكتر حسین غفاری، استادیار دانشگاه تهران است. وی با درك دقیق از این تلقی ناقص، نقش اساسی استاد مطهری را در تبیین صحیح فلسفه اسلامی و درك عمیق وی در بزنگاه‏های علمی، كاویده است كه درصدد برآمد تا اصالت فلسفه اسلامی را به آن بازگرداند. نویسنده در صدد است تا تبیین كند فلسفه اسلامی در علایق سنتی كلام قرون وسطایی تنیده نیست، او كوشیده است در این مقال اثر گذاری شهید مطهری را با طرح مباحث تطبیقی میان اندیشه غربی و فلسفه اسلامی ترسیم كند و بفهماند این علم گرانمایه دارای نیروی قوی علمی است كه بدون تمسك برآن گره‏های كور معرفت‏شناسی گشوده نگردد.
اتهام اصلی بر فلسفه اسلامی ناكارآمدی آن در زندگی آدمی است و دین نیز بنهاده در گوشه‏ای كه متعلق به دوران گذشته است به راستی در این جرگه وظیفه و تكلیف یك فیلسوف اسلامی چیست؟ با نظری اجمالی بر آثار مطهری درمی‏یابیم كه استاد در پس تدریس‏ها و نوشته‏های فلسفی خود، آبستن دغدغه‏های شگرف‏تر، ملموس‏تر و نزدیك‏تر به عرصه زندگی آدمیان است. از این رو چرخه محتوایی كتابها و مقالات علمی او را بر محورهایی می‏بینیم كه در زندگی آن روز جامعه مهم و روزآمد بوده است. او در مقطعی از زمان حقوق زن را درمی‏كاود، و در زمانی به هنر و سینما و سیاست و در مقطعی دیگر به علم و ایمان و فطرت و دردهای جامعه ماركسیستی و ناسیونالیستی و... می‏پردازد. و درصدد برمی‏آید فاصله میان فلسفه را از اعتقادات افراد و زندگی روزمره آنان كم كند. «علم كلام و فلسفه اسلامی معاصر با تأكید بر آرای فلسفی شهید مطهری» عنوان مقاله‏ای است از دكتر رضا داوری اردكانی استاد دانشگاه تهران و رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران. او این دغدغه‏های اصیل را از نگاه شهید مطهری بررسی می‏كند. او می‏خواهد نشان دهد كه ثمره فعالیت‏های فلسفی استاد دست كم به مقصد اثبات سازگاری دین با همه ارزش‏های مقبول جامعه بشری نزدیك شده است. بر همین اساس می‏پرسد آیا این فیلسوف از قلمرو فلسفه به وادی علم كلام وارد شده است؟ آیا او یك متكلم است؟ با توجه به این كه كار كلامی او با ماهیت كلام سابق متفاوت است، كلامی كه آورده است چگونه كلامی است؟
نوآوری دیگر كلامی مطهری در مبحث عدل الهی است. در این مقاله دكتر غلامرضا اعوانی استاد دانشگاه شهید بهشتی و رئیس موسسه حكمت و فلسفه ایران به بحث عدل الهی از دیدگاه شهید مطهری می‏پردازد. و آن را در تاریخ اندیشه بشری مسئله‏ای پرنزاع می‏خواند. او با بررسی اجمالی سیر تاریخی مبحث عدل الهی نزد فیلسوفان و متفكران، نظریه شهید مطهری را در كتاب عدل الهی بررسی كرده، خصوصیات روش ایشان را كه توأم با نوآوری است، تحلیل می‏كند.
به راستی مطهری فردی دلسوز و دردمند بود و به جامعه دینی و بشری با دیدی عالمانه و شگرف می‏نگریست. بی‏شك می‏توان گفت، او بر مسئله اندوه كه تمام وسعت زندگی بشر را فرا گرفته است، نگاهی ویژه داشت تا آنجا كه خانم دكتر نایلا سلیمانوا، استادیار دانشگاه خزر از آذربایجان این ویژگی انسان دوستانه را در لابه‏لای نوشته‏هایش دریافته و در جست و جوی نگاه پنهان او به دردها، آلام و رنجهای بشری می‏پردازد. نمونه آن، كتاب «انسان كامل» است كه در آن به مسئله اندوه پرداخته شده است؛ از این رو، خانم نایلا در مقاله خود با عنوان «نگرشی بر مسئله اندوه از دیدگاه استاد مطهری» می‏گوید: در نگاه مطهری، انسان بدون اخلاق مثل حیوان است و شخصیت آدمی فقط با اصول اخلاقی‏اش معنا می‏یابد. معیار حقیقی انسان بودن، داشتن اندوه و درد متعالی است. تمام موجودات زنده، رنجهای مشترك دارند و درد اصلی انسان در این زندگی زودگذر و در حقیقت توجیه حیات و زندگی او، فقط یافتن راهی است كه آدمی را به ابدیت هدای